Olympisch Kampioen door Flow

flowAtlanta, 4 augustus 1996. In de vijfde set van de Olympische volleybalfinale voor mannen is het 15-14 en matchbal voor Italië. De Italiaan Tofoli serveert. Peter Blangé speelt Bas van de Goor aan: 15-15. Blangé over dat moment: “De spanning blokkeerde mijn bovenkamer, maar door mijn jarenlange ervaring deed ik iets. Het gebeurde gewoon.” Blangé sprak zonder dat hij het wist over flow.

Waar was de aandacht van Blangé? Zijn gedachten, intenties en emoties raakten in het heetst van de strijd geblokkeerd. Daarvoor in de plaats kwam ‘het’. Flow dus. Zijn ploeggenoot Olof van de Meulen wist aanvankelijk niets meer van die finale. “Alleen door wat stukjes video te kijken, heb ik er wat van teruggekregen”, zegt hij tien jaar later tegen de Volkskrant.

Op één lijn
Sporters en trainers zullen deze staat, die tegenwoordig door het leven gaat als flow, herkennen. Het tegenovergestelde vindt plaats als het hart, de wil en het verstand niet op één lijn zitten. Verlangens, intenties en gedachten strijden dan in het bewustzijn om aandacht. Het gevolg is een gebrek aan concentratie, aan focus.
Volledige concentratie zorgt ervoor dat een sporter (complexe) bewegingen vloeiend uitvoert. Dat het bewustzijn gevuld wordt met ervaringen. Ervaringen – en dat is belangrijk – die in harmonie met elkaar zijn. Daaruit vloeit voort dat gevoelens, verlangens en gedachten op zulke momenten met elkaar in de pas lopen.

Mihaly Csikszentmihalyi, hoogleraar psychologie aan de universiteit van Chicago, gebruikte voor zulke momenten voor het eerst de term flow-ervaring. De metafoor van flow, stroom, beschrijft de moeiteloze inspanning die mensen – achteraf – beleven. Dat zijn de momenten die wij onder de beste in ons leven scharen: alles ging vanzelf, van start tot finish.

Volgens Martin Seligman, professor aan de universiteit van Pennsylvania, is het voor het ervaren van geluk belangrijk om de eigenschappen en talenten te ontwikkelen die ons intense voldoening in het heden kunnen schenken. Dat levert een gelukservaring op die dieper gaat en blijvender is dan elke andere vorm van tevredenheid. Het is de voldoening die je krijgt door je met hart en ziel aan bepaalde activiteiten over te geven, waarin je het besef van tijd en plaats vergeet, waarin er een toestand van flow optreedt.

Niet nieuw
Flow is niet nieuw. Religieuzen, mystici en therapeuten spreken van trance en kunstenaars in termen als vervoering. Sporters, goeroes en kunstenaars doen de meest uiteenlopende dingen wanneer ze deze staat van flow bereiken, maar de manieren waarop ze deze ervaring beschrijven, vertonen verrassend veel overeenkomsten.

Flow, zegt Csikszentmihalyi, doet zich meestal voor wanneer iemand een duidelijk doel voor ogen heeft dat bepaalde, juiste handelingen vereist. Het kost mensen weinig moeite om bij sporten in flow te raken. Hardlopers bijvoorbeeld hebben veelal een vast parcours dat ze in staat stelt om te lopen zonder dat ze zich het hoe of waarom hoeven af te vragen. Tijdens het lopen zinkt de loper – op de automatische piloot – af in zijn eigen wereld, en raakt ondergedompeld in een trance.

Trance is volgens het woordenboek een hypnotische staat, waarbij men loskomt van zijn fysieke omgeving, zoals bij dagdromen het geval is. Graaf je dieper dan kom je bij de Oud-Franse betekenis: passage, visie en nog dieper bij de Latijnse oorsprong: overgaan, naar de andere zijde gaan – het onbewuste.

250 km p/uErvaring
Hoe verhouden zich het bewuste (hijgen, zweten, pijntjes) en het onbewuste (hè, ben ik hier al?) tot elkaar? Neem een fenomeen dat vrijwel iedereen kent: rijdend op de snelweg ben je ineens een stuk van de route kwijt. Iedereen lijkt die hypnotische ervaring te kennen en toch leiden die verkeerssituaties bijna nooit tot ongelukken. Feit is, dat zo’n ervaring pas optreedt als iemand al jaren zijn rijbewijs heeft, plus dito ervaring.

Bij sporten hetzelfde laken en pak. Het vergt vele jaren van training voordat er ineens een staat van flow optreedt. Toen de Italianen een matchpoint kregen op 14-15 wist Van der Meulen dat niet eens. “Ik was aan het volleyballen, niet met het scorebord bezig. Het was zo intens.” (De Volkskrant.)

Volgens de theorie van Csikszentmihalyi krijgt de sporter in flow direct feedback over hoe het gaat. Ben je op zoek naar flow tijdens het sporten, dan is het zaak dat zó te doen dat de uitvoering net niet boven je macht gaat. Bijvoorbeeld een tempo lopen dat je maar net aankan. Een situatie die alle vaardigheid en concentratie vraagt vergroot de kans dat er geen ruimte is voor andere gedachten of afleiding, zodat een sporter in flow raakt.
Duidelijke doelen, relevante feedback en uitdagingen die in evenwicht zijn met onze vaardigheden, aldus Csikszentmihalyi, ordenen onze aandacht en de activiteit slokt ons volledig op. Iemand is op zo’n moment voor honderd procent geconcentreerd. Het zelf-bewustzijn (ik hijg, ik zweet, ik heb pijn) verdwijnt naar de achtergrond. Iemand voelt zich juist sterker dan normaal. In flow raakt ook het besef van tijd in de war: minuten lijken seconden en vliegen voorbij.

Cirkels van aandacht
Sportpsycholoog Rico Schuijers werkt bij de begeleiding van sporters met vier cirkels. Aandacht is cirkel 1. Daarin bevonden de Nederlandse waterpolovrouwen zich toen zij in Beijing Amerika versloegen en daarmee Olympisch goud wonnen. De zaken aan de buitenkant, zoals scorebord, scheidsrechters of publiek, vormen cirkel 2. Dat wat behoort te zijn (cirkel 3) en denken aan winnen of verliezen (cirkel 4) bleven buiten schot. “Elke waterpoloster verkeerde deze dag in cirkel 1: dat is de taken uitvoeren, situatie voor situatie behandelen, nooit verder denken dan de volgende bal’, aldus Schuijers in de Volkskrant.

Geluk na afloop
Waarschijnlijk is het niet zozeer het geluksgevoel tijdens, maar eerder het gevoel van “ik leef” na de flow-ervaring die ervoor zorgt dat het sportende leven bijzonder wordt. In flow zelf is er namelijk helemaal geen tijd om geluk te ervaren, want alle aandacht gaat uit naar het sporten. Bas van de Goor sprak in Atlanta van een tunnel. “Ik wist niet eens dat ik een bal kreeg om het Italiaanse matchpoint weg te slaan.” (De Volkskrant.)

Na de finish of eenmaal klaar met de wedstrijd kijkt een sporter terug op wat er gebeurd is en wordt hij overspoeld door een schitterende ervaring. Ná de flow, dus achteraf, is er de gelukservaring.

Overigens is het niet zo dat er alleen in flow geluk bestaat. Ook zonder flow-ervaring is geluk mogelijk. Mensen ervaren dat dag in dag uit door heerlijk zonnig weer, een vakantie of verliefdheid. Maar psychologen zoals Csikszentmihalyi en Seligman stellen dat het hieruit voortvloeiende geluksgevoel erg kwetsbaar is. Het is namelijk afhankelijk van de juiste omstandigheden: temperatuur, plaats en partner.

lopersflowZelf in de hand
Flow daarentegen heeft iedereen zelf in de hand. Het uit flow afkomstige geluksgevoel is iets wat mensen zelf creëren. Een gevoel dat volgens de literatuur leidt tot een toenemende complexiteit en sterkere ontwikkeling van ons bewustzijn.

Flow leidt tot persoonlijke groei omdat het terugkeren naar een flow-situatie vraagt om het aanleren van nieuwe vaardigheden. Hoe dat gaat? Door de uitdaging te vergroten. De flow-ervaring werkt dus als een magneet op het leerproces. Ze heeft een gunstige uitwerking op de ontwikkeling van nieuwe uitdagingen en vaardigheden. In een ideale situatie zou iemand zich constant ontwikkelen en zich bovendien nog uitstekend vermaken ook.

In het boek “De kunst van het hardlopen” stellen de auteurs Balk en Shields dat alleen bij een zekere mate van meesterschap over het lopen vreugde om de hoek komt kijken. Maar waarom zou je meesterschap willen bereiken? Om fit te blijven, schrijft het Engelse tandem. Of omdat we er lol in hebben. En omdat het ons een goed gevoel geeft – over onszelf en over de wereld in het algemeen. We doen het om het fijne gevoel van beweging te ondergaan, om onze passiviteit te overwinnen, om volmaakte harmonie te bereiken. Afstemming die ook deze loopadepten aanduiden met flow.

Hardlopen in flow is een continu (leer)proces, stellen Balk en Shields, waardoor je steeds onderweg bent. Heb je de flow, dan verdwijnt hij daarna weer als vanzelf. Nieuwsgierigheid en passie zijn voorwaarden die bij het uitoefenen van deze kunst goed van pas komen.

The Zone
The Zone is een term die door trainer George Kerkhoven (GITP) wordt gebruikt voor topsporters die zonder na te denken, volkomen intuïtief hun spel spelen. Het denken, stelt hij, is niet erg goed in staat om met stress om te gaan. Zo kan het verstand ‘slechts’ 24 plaatjes per seconde verwerken en dat is veel te langzaam in de (top)sport. Sporters beschrijven vaak dat ze zonder er bij na te denken die prestatie verrichtten.

Dat ook toppers zich hierin kunnen vinden bewijst een uitspraak van Arnoud Okken. Over zijn winnende 800 meter-race tijden de EK indooratletiek in Birmingham (maart 2007) zei hij na afloop: ‘Ik dacht niet. Denken is een struikelblok. Je moet op gevoel lopen.’

De ervaringspsychologie van Kerkhoven drukt het als volgt uit: ‘Het verstand, het denken is gekoppeld aan overleven, fight-flight, angst, agressie, macht, presteren, moeten (winnen), oordelen, vergelijken enzovoort. Allemaal zaken waar de (top)sporter geen last van heeft als het werkelijk allemaal op rolletjes loopt.’

Ultieme scherpte
Psychiater en hardloper Bram Bakker: ‘Lopen is eerst en vooral een goede manier om een teveel aan stresshormonen kwijt te raken. ‘In de sport hebben externe motivatoren, zoals het beter willen zijn dan anderen, soms blessures en overtraining tot gevolg. Intrinsieke motivatoren, zoals het ontplooien van mogelijkheden, het beste uit jezelf halen, zijn krachtiger en minder risicovol.’

In plaats van het adagium No pain, no gain, schakelt flow een gevoel van lichamelijkheid uit. Atletiektrainer Els van Noorduyn, in ’68 Olympisch finalist kogelstoten, linkt flow expliciet aan bewegen. Ze haalt desgevraagd een citaat van Bettine Vrieskoop aan: ‘Het is een toestand waarbij de ballen van 250 km p/u in slow motion op je afkomen.’
Tijdens flow ben je ultiem scherp, aldus Van Noorduyn. ‘Maar het is geen bewustzijnsniveau van betekenis geven aan je omgeving. Toch heb je de omgeving wel nodig. Mensen in flow zijn heel erg aanwezig. Je hebt ook de neiging ze met rust te laten.’

Tijdens het sporten is er de ervaring van vrijheid van voorbedachte rade en vrijheid van bijvoorbeeld (faal)angst, wat maakt dat de actie volledig vrij is. Tijdelijke dispensatie van mentale concepten brengt een sporter helderheid en het vermogen boven zichzelf uit te stijgen.

Kenmerken van flow

Volgens de Amerikaanse psycholoog Mihaly Csikszentmihalyi kenmerkt het gevoel van flow zich door ten minste een aantal van de volgende acht kenmerken:

- Verlies van bewustzijn van tijd;
– Men heeft met de activiteit een duidelijk doel;
– Concentratie op de activiteit;
– Verlies van zelf-bewustzijn: men gaat volledig op in de activiteit en vergeet zichzelf. Na de flow-ervaring is het zelfbewustzijn groter;
– Directe feedback van de bezigheid: succes en falen zijn onmiddellijk duidelijk, het handelen kan daarop direct worden aangepast;
– Evenwicht tussen de eigen vaardigheid en de uit te voeren activiteit: de bezigheden zijn nét niet te moeilijk, wèl uitdagend;
– Een gevoel van persoonlijke controle over de situatie of activiteit, het handelen is intens én moeiteloos;
– De activiteit is intrinsiek belonend, bijvoorbeeld erg leuk.

Literatuur
– De weg naar flow, Mihaly Csikszentmihalyi, uitgeverij Boom, ISBN 9053525351
– De kunst van het hardlopen, Balk en Shields, uitgeverij Thoeris, ISBN 9072219112
– Learned optimism, Martin E.P. Seligman, ISBN 14-00078-39-3
– A target a day keeps the doctor away. Over flow in Nederland, Marjon Edzes, ISBN 909020797X
– Uw brein als medicijn, David Servan-Schreiber, Kosmos Uitgevers, ISBN 9021538490
http://www.ricoschuijers.nl

Dit artikel is verschenen in Sportgericht, vakblad voor specialisten in beweging, nr. 6, 2008.

About these ads

0 Responses to “Olympisch Kampioen door Flow”



  1. Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s




Categorieën

  • 215,136 hits

Archief

Regelmatig verschijnen op dit blog artikelen over onderwerpen die mijn persoonlijke interesse hebben. Het is een verslag van het pad langs de ervaringen van persoonlijke groei.

Volg

Ontvang elk nieuw bericht direct in je inbox.

Doe mee met 50 andere volgers

%d bloggers like this: